“Þetta er þrælahald nútímans” - Seinni hluti

Þessi grein birtist í þýska femínistatímaritinu EMMA vorið 2011, sem hluti af greinasafni um vændi í Þýskalandi. Herdís H. Schopka þýddi og endursagði með leyfi tímaritsins og höfundarins, Chantal Louis. Greinin birtist í tveimur hlutum hér á knúzinu og seinni hlutinn fer hér á eftir. Fyrri hlutann má lesa hér.


Konur í nauðum staddar leita á La Strada, og á Café Mistral hanga dólgarnir og eyða peningunum sem þær vinna fyrir. Chantal Louis fór og skoðaði sig um í Stuttgart – og veltir fyrir sér hvers vegna enginn mótmæli.

Mynd: www.emma.de

VÆNDISUMBÆTUR – FYRIR HVERN?

Á götunni við La Strada og í opnum vændishúsum í nágrenninu gengur lífið líka sinn vanagang – konurnar borga uppsprengda leigu fyrir herbergi, dólgarnir hirða af þeim tekjurnar og neyða þær til að vinna 14 klukkustundir á dag. “Það sem er í gangi hérna”, segir Sabine Constabel og hlær kuldalega, “er allt löglegt”.

Fræðilega séð er það reyndar ekki rétt, því enn er bannað með lögum að gera fólk út í vændi. Vandamálið er bara að lögreglunni hefur verið gert nánast ómögulegt að færa sönnur á að slíkt eigi sér stað. Þegar rauð-græna stjórnin setti vændisumbótalögin, sem tóku gildi 1. janúar 2002, var ekki einungis felld út klausan um hve “ósiðlegt” vændi væri heldur líka klausan sem lögreglan notaði til að ná dólgum og iðkendum mansals, um að það væri ólöglegt að hafa milligöngu um vændi. Þessar lagagreinar gerðu lögreglunni nánast alltaf kleift að sýna fram á grun um ólöglegt athæfi svo hún gæti lagst í nánari rannsóknir, hvort sem um vændishús eða “ástarsamband” vændiskonu og dólgs var að ræða. Þessir tímar eru nú liðnir, þökk sé vændisumbótalögunum.

Lobbíistarnir notuðu nokkuð sniðuga taktík til að losna við þessa lagagrein: Þeir færðu rök fyrir því að ef vændishúsaeigandi myndi t.d. útbúa sameiginlega huggulega stofu fyrir vændiskonurnar væri hægt að lögsækja viðkomandi fyrir að “hafa milligöngu um vændi”. Þannig væri vændishúsaeigendunum mismunað og því réttast að fella lagagreinarnar út.

Fram að þessu hefur Wolfgang Hohmann yfirlögregluþjónn og stjórnandi vændisrannsóknateymisins í Stuttgart ekki séð neinar huggulegar sameiginlegar stofur útbúnar fyrir vændiskonur í borginni. “Ég get ekki bent þér á neitt sem hefur batnað fyrir vændiskonurnar síðan nýju lögin tóku gildi”, segir hann. Á meðan eru mennirnir sem hafa lífsviðurværi sitt af vinnu þessara kvenna hæstánægðir með sinn hlut.

ÓSNERTANLEGIR DÓLGAR

Yfirlögregluþjónninn veit nákvæmlega hvar dólgarnir í gömlu borginni í Stuttgart halda sig: Í u.þ.b. þriggja göngumínútna fjarlægð frá lögreglustöðinni. “Café Mistral er staðurinn þar sem stærstu fiskarnir halda til. Í Haus 49 og á Domino, bæði rétt hjá, halda litlu peðin sig, hinir svokölluðu “maurar””. En þessi vitneskja er honum vita gagnslaus, jafnvel þó lögreglan í Baden-Würtemberg (Stuttgart er í B-W, innsk. þýðenda) sé ein sú afkastamesta í landinu við að framfylgja lögum um vændi. Vændisrannsóknateymið í Stuttgart, sérþjálfað teymi sem fæst eingöngu við rannsóknir á vændismálum, er á vakt allan sólarhringinn alla daga vikunnar. “Þetta er algjör munaður”, segir Hohmann. Á ári hverju sinnir teymið um 3000 tilfellum og eftirlitsferðum. “Við förum svona þrisvar í viku” á staðina sem skipta oft út konum, útskýrir hann.

Mynd: www.emma.de

Rannsóknalögreglumennirnir bregðast við í hvert sinn sem grunur vaknar um eitthvað misjafnt: Er konan sjálf með vegabréfið sitt eða þarf hún að biðja einhverja menn að sækja það fyrir sig? “Ef svo er reynum við að fá konuna upp á stöð með okkur. Eina, ekki með “túlk” með sér. En reyndar þarf dólgurinn ekki endilega að vera á staðnum, konurnar eru oft svo hræddar að þær segja ekkert hvort sem er. Eða þá að þær svara heiðarlega og segjast vera ánægðar með að fá þó 300 evrur á mánuði, það sé tvöfalt meira en þær þéni heima, og það sé allt í lagi að láta aðra fá 8000 evrurnar”. Hohmann bendir á að Rómakonurnar séu í dag það sem dópistarnir voru áður fyrr: Botnfall samfélagsins.

Dópistar koma líka stundum í La Strada en þeim hefur fækkað mikið. Ein þeirra er Susie, tékknesk kona með eldrautt hár og hring í vörinni, sem fór í meðferð og hefur verið dóplaus í fimm mánuði. Hún hætti þegar hún fékk enn eitt risastórt graftarkýlið, segir hún, og sýnir mér 10 sentimetra langt ör á framhandleggnum. “Vá!”, segir Rósa.

TILBOÐSKONUR

Foreldrar Susie fóru til Þýskalands þegar hún var 12 ára og skildu dóttur sína eftir í umsjá frænku sinnar. Hún fylgdi foreldrum sínum eftir þegar hún var 17 ára og gifti sig of ung. “Heimurinn hrundi fyrir mér” eftir skilnaðinn, segir hún. Hún seldi sig í fjögur ár til að fjármagna heróínfíkn sína. “Sálin í mér þoldi það ekki”, segir hún. “Ég gæti aldrei gert þetta aftur”. Þar fyrir utan hefur verðið “einhvern veginn verið eyðilagt”.

Áður fyrr voru það eiturlyfjasjúklingar eins og Susie sem ollu verðlækkun á vændi, en síðan borgir fóru að bjóða upp á meþadón-prógrömm fyrir eiturlyfjaneytendur hefur þessi armur vændis snarminnkað. Í stað grindhoraðra stúlkna með brenndar tennur standa núna mállausar svarthærðar stúlkur frá Austur-Evrópu á götunum. Dólgarnir gera út á tilboðs-viðskiptamódel, útskýrir Hohmann; “marga kúnna sem hver fyrir sig borga lágt verð”. Þetta hefur haft þau áhrif á margar þýskar vændiskonur að þær brenna út fyrir aldur fram, geta hreinlega ekki meira og verða að hætta; fara fyrr “á eftirlaun” en þær hefðu ella gert. “Þær lifa þá þaðan í frá á atvinnuleysisbótum og á einum og einum fastakúnna”.

Tilboðskonurnar hafa í öllu falli yngt hressilega upp í gömlu borginni í Stuttgart. Vændishúsin og barirnir í Leonhardstrasse og Weberstrasse voru við það að líða undir lok. Lido Bar og Madeleine næturklúbburinn höfðu séð betri tíma og stelpurnar í “Girls, Girls, Girls” voru engar stelpur lengur. “Og þá”, segir Wolfgang Hohmann, “var ESB stækkað og vændislöggjöfinni breytt”.

Hann hefur horft forviða upp á “framkvæmdaaðila” með ítök í Rúmeníu ræða “viðskiptaáætlanir” við útlendingaeftirlitið í Baden-Würtenberg og veifa löggjöfinni framan í starfsfólkið. Hann fylgdist áhyggjufullur með þegar vændiskaupendur flykktust aftur í gömlu borgina og sögðu, “Hvað vilt þú eiginlega? Þetta er bara bissniss eins og hver annar!”

RÁÐALAUS LÖGREGLA

Wolfgang Hohmann yfirlögregluþjónn er týpískur Suður-Þjóðverji, vilji maður á annað borð flokka fólk eftir klisjum. Hann breiðir yfir reiði sína yfir því að lögin banni honum að aðhafast með nettu brosi og stofnanamálfari: “Hvað félagsleg úrræði fyrir vændiskonurnar varðar þá vantar enn nokkuð upp á að við séum á réttri vegferð”. Eða, “löggjafinn þarf að setja markmið sín skýrt fram”. Og þegar honum ofbýður gjörsamlega gerir hann að gamni sínu. Til dæmis þegar hann er spurður hvað honum finnist um ásakanir fjölmargra blaðamanna á hendur lögreglunnar í Baden-Würtenberg um tepruskap, vegna þess að hún lét loka öllum Flatrate-vændishúsum í landinu undir formerkjum þess að vera að taka á hreinlætismálum, skattsvikum eða öðru slíku. “Þetta er gott fyrir bílaiðnaðinn hér”, segir hann og brosir. “Fólk hugsar náttúrulega sem svo að svona smásmugulegt lið passi upp á að hver einasta skrúfa sé á sínum stað.” Hohmann vonar samt að sumir hafi endurskoðað hug sinn til vændis eftir að hafa séð hvað átti sér stað á píku-klúbbunum. “Þetta var vonandi upplýsandi fyrir þá sem ekki þekktu neitt til ömurleika vændis áður”, segir hann. “Vonandi vöknuðu sumir til meðvitundar”.

Pólitíkusarnir virðast hins vegar ekki vera með á nótunum. Sláandi niðurstöður könnunarinnar sem Ursula von der Leyen, þáverandi ráðherra málefna fjölskyldna, aldraðra, kvenna og barna, lét gera árið 2007 um áhrif nýju vændislöggjafarinnar hafa ekki breytt neinu. Könnunin sýndi að lögreglunni var gert nánast ómögulegt að sinna eftirliti, alltof fá úrræði voru til staðar fyrir konur sem vilja hætta í vændi, og engin lög höfðu enn verið sett til að taka á þeim sem kaupa vændi af fórnarlömbum mansals. Síðan könnunin var gerð og birt hefur ekkert gerst í þessum málum. Ekkert.

Aðalvandamálið er að samkvæmt nýju lögunum er ómögulegt að koma lögum yfir dólga og aðra sem hagnast á vændi bak við tjöldin án vitnisburðar vændiskonunnar. Þær eru hins vegar í fæstum tilfellum reiðubúnar að vitna gegn þessum mönnum. Og þar er ekki eingöngu verið að ræða um Rómakonurnar frá Rúmeníu sem geta ekki lesið á götuskiltin og sem vita oft ekki einu sinni í hvaða borg þær eru staddar hverju sinni.

Þessa stundina er Hohmann að vinna að einu svona máli í fylgikvenna-bransanum, sem er almennt álitinn dálítið smart og “frjáls”. Konan sem um ræðir hefur um átta til tíu þúsund evrur í tekjur á mánuði og er búin að kaupa þrjár íbúðir fyrir “kærastann” sinn. “Bróðir mannsins býr í einni íbúðinni, móðir hans í annarri og hann sjálfur í þeirri þriðju”, segir Hohmann frá. “En konan segir við okkur, “Nei, ég þarf ekkert að vera skráð sem eigandi, og ég hef heldur ekkert við minn eigin tékkareikning að gera”. Við fáum svipuð mál inn á borð til okkar í hverri einustu viku”.

TÍMI TIL AÐ BÆTA UMBÆTURNAR?

Andstætt pólitíkusunum virðast lögreglustjórar um allt Þýskaland vera búnir að átta sig. Þann 18. nóvember 2010 ályktaði fundur innanríkisráðherra þýsku landanna einróma að endurskoðunar á nýju vændislögunum væri þörf, þar sem “núverandi lagaumhverfi er fullkomlega óásættanlegt”, og að löggjafinn hefði ekki tekið neitt tillit til þess að um væri að ræða umhverfi þar sem glæpir væru gríðarlega algengir.

Ráðherrarnir fara fram á að vændishús verði leyfisskyld. Þeir vilja að vændiskonur verði að skrá sig, að auglýsingar fyrir vændi verði takmarkaðar verulega (sérstaklega auglýsingar á óvörðum kynmökum) og þeir vilja grípa í taumana á “þeirri uggvænlegu þróun sem hefur orðið með tilkomu Flatrate-klúbba og gangbang-tilboðum”. Innanríkisráðherrarnir fara einnig fram á yfirgripsmikið framboð af úrræðum fyrir konur sem vilja hætta í vændi. Úrræði eins og La Strada-kaffihúsið, sem þurfti að fjármagna nýtt og betra húsnæði eftir 15 ár í dimmum kjallara með frjálsum framlögum og gjafafé velunnara. Kaffihúsið gæti ekki heldur veitt öllum þessum konum mat ef ekki væri fyrir frjáls framlög og gjafir: Bróðurparturinn af matnum kemur frá góðgerðasamtökunum Stuttgarter Tafel og ef einhvers staðar falla til afgangar eftir starfsmannapartý eða þess háttar hleypur Sabine Constabel út í bíl og skutlast eftir þeim.

Klukkan er hálftíu. La Strada tæmist smám saman. Constabel þarf að skreppa aftur. Tvær stúlkur eru ófrískar. Spieth læknir er með nöfnin þeirra, nöfn vændishússins sem þær starfa í, og herbergisnúmerin. Næturklúbburinn Uhu er rétt handan við hornið, það tekur innan við eina mínútu að ganga þangað, og það brestur í gömlum viðnum í stiganum upp á aðra hæð. Á leiðinni að herbergi númer 10 deilir Sabine út smokkum og kexi til hálfnaktra, kornungra kvennanna sem standa í dyragættum hinna herbergjanna. “Komiði til okkar í La Strada!”, segir hún.

ÓLÉTT – FÓSTUREYÐING EÐA VINNA?

Hurðin að herbergi númer 10 er læst. “Selmin” stendur ritað með flúraðri skrift á hurðina en “Selmin” er ekki tyrknesk – nafnið á miðanum sem Sabine er með hljómar rúmenskt. Hurðin opnast og ungur maður, ekki deginum eldri en tvítugur, kemur út með afslappað bros á andlitinu. Inni í herberginu stendur skelfilega mjó stúlka með alvarleg augu. Hún talar ekki orð í þýsku, og kona úr nærliggjandi herbergi kemur til að þýða. Já, hún veit að hún er ólétt. Nei, hún vill ekki eiga barnið. Já, hún vill fara í fóstureyðingu. Nei, hún á engan pening til að borga fyrir aðgerðina. “Ég skal sjá um að borga”, segir Sabine Constabel. “En þú mátt ekki vinna í tvær vikur eftir aðgerðina”. Stúlkan hristir höfuðið. “Það gengur ekki”, þýðir hin konan.

Mynd: www.emma.de

Næsti kúnni stendur í dyragættinni, hann er um fimmtugt, lítur út fyrir að vera kennari eða félagsráðgjafi. “Hún er upptekin!”, hvæsir Sabine Constabel og maðurinn fer í næsta herbergi. “Við verðum að flýta okkur”, segir hún við stúlkuna. “Þú hefur bara eina viku til að láta eyða fóstrinu, annars verðurðu gengin með of langt til að mega fara í löglega fóstureyðingu í Þýskalandi”. “Selmin” útskýrir að hún geti þá bara látið eyða því í Rúmeníu, þar sé fólk sem taki svona lagað að sér sama hve langt óléttan er komin. “En þá er barnið orðið mjög stórt”, maldar Sabine í móinn. Ófríska stúlkan kinkar kolli. Sabine og hún koma sér saman um tíma fyrir fóstureyðinguna seinna í sömu viku. Sabine verður bara að vona að stúlkan mæti.

Hvað er hægt að gera? Sabine, sem er orðin sérfræðingur í öllu sem lýtur að vændi, býst ekki við miklum árangri af því að gera vændishús leyfisskyld, eins og ráðherrarnir vilja. “Þessi búlla hér fengi leyfi án nokkurra vandræða, enda er allt löglegt sem á sér stað hérna”, segir hún. “Þá er búllan bara með leyfi, og hvað svo? Ef stjórnmálamenn og –konur vilja virkilega gera eitthvað gott fyrir vændiskonur þá eiga þau að fjárfesta í úrræðum fyrir þær sem vilja hætta!”

Sabine hefur enn ekki hugmynd hvað muni verða um Nicki. Hún efast um að það sé mikið hægt að gera fyrir hana, því “kærastinn” hennar, sem vinnur tvo daga í viku á skyndibitastað, er enn inni í myndinni. “Hún verður að losa sig við hann”, segir hún og talar af reynslu. “Svo lengi sem hann hagnast á vinnu hennar verður erfitt fyrir hana að hætta”. Sabine vill gjarna koma Nicki inn á heimili fyrir mæður og börnin þeirra. “Við erum hluti af öflugu tengslaneti hér í Stuttgart. Og það er mikilvægt vegna þess að konur sem hafa selt sig árum eða jafnvel áratugum saman þurfa mikinn og langvarandi stuðning og eftirfylgni.”

Það að stundum ganga hlutirnir upp og konurnar ná að segja skilið við vændi gerir að það verkum að Sabine hefur haldist í þessu starfi í 20 ár og alltaf líkað vel. Ein þessara kvenna er Rósa.

PRINSESSA, BRÚNN BANGSI OG TORG AÐ MORGNI

Klukkan er kortér yfir tíu og Sabrina vill ekki enn fara. Hún er sjötug, lítur út eins og indónesísk prinsessa og var hérna áður fyrr karlmaður. Hún er klædd í gallabuxur og rauðan íþróttajakka en í körfunni hennar er svartur kjóll með gylltu belti sem hún sýnir okkur stolt. Hún hefur ferðast um allan heiminn sem dansari og kampavínsstúlka í næturklúbbi, þar sem hún hafði tekjur af því að halda kúnnunum félagsskap og fá þá til að kaupa drykki. Nú kemst hún ekki einu sinni til Amsterdam að heimsækja systur sína, peningarnir duga ekki til. Og í þorpinu rétt utan við Stuttgart, þar sem nágrannarnir hræðast hana, er hún “óendanlega einmana. Allir vinir mínir og kunningjar eru í vændi. Við komumst ekkert út úr því”, segir hún. Sem betur fer er La Strada til. “Þetta er mitt annað heimili”, bætir hún við.

Bea, sextug kona frá Bæjaralandi, er frekar sjaldan á La Strada. “Hún er ein þeirra fáu sem komst hálfpartinn heil heilsu út úr vændinu”, segir Sabine Constabel. Hún tók við kúnnum á íbúðarhóteli og þar sem hún var gríðarlega hrædd við dólga vann hún alltaf ein. Hún sá hvernig hinar vændiskonurnar á hótelinu voru barðar og lamdar af mönnum sem þær svo gáfu pelsa í jólagjöf. Hve margar konur á hótelinu unnu án dólgs, eins og hún? “Engin”, svarar Bea stuttaralega.

Skyndilega standa þrjár stúlkur við afgreiðsluborðið, ein þeirra bendir á kviðinn á sér og spyr hvort hún geti fengið að hitta lækninn. Vaktin hjá honum kláraðist fyrir hálftíma, er henni sagt. “Slæmt”, svarar hún. Sabine kallar upp á aðra hæð, “Frieder, geturðu tekið einn sjúkling í viðbót?”. “Já!” er svarið.

Klukkuna vantar tuttugu mínútur í ellefu. Dr. Friedrich Spieth er kominn úr læknagallanum og í leðurjakkann og gerir sig líklegan til að fara. Sabine Constabel horfir á tóbakspakkann sinn gegnum lesgleraugun og rúllar sér sígarettu. Það er búið að ganga frá í eldhúsinu og þurrka af borðunum. Á einu þeirra liggur eitthvað brúnt og mjúkt. Svo opnast dyrnar með mjólkurlitaða glerinu og stúlkan sem kom til læknisins með kviðverki kemur inn. Hún lítur með leitandi augnaráði yfir herbergið og staðnæmist við þetta brúna og mjúka. Það er bangsinn hennar. Hún treður honum snöggt ofan í svarta veskið sitt og tekur með sér út á þröngar götur gömlu borgarinnar.

Næsta morgun um hálftíu stendur konan með svarta veskið og brúna bangsann í háhæluðum stígvélum við litla torgið á Leonhardstrasse. Hún horfir út í tómið.

Lesa meira »

“Þetta er þrælahald nútímans” - Fyrri hluti

Þessi grein birtist í þýska femínistatímaritinu EMMA vorið 2011, sem hluti af greinasafni um vændi í Þýskalandi. Herdís H. Schopka þýddi og endursagði með leyfi tímaritsins og höfundarins, Chantal Louis. Greinin mun birtast í tveimur hlutum hér á knúzinu og fyrri hlutinn fer hér á eftir.

Konur í nauðum staddar leita á La Strada, og á Café Mistral hanga dólgarnir og eyða peningunum sem þær vinna fyrir. Chantal Louis fór og skoðaði sig um í Stuttgart – og veltir fyrir sér hvers vegna enginn mótmæli.

Mynd: www.emma.de

Nicki situr á bekknum á biðstofunni og klórar taugaveikluð í hlébarðaskinnsveskið með bleikum, löngum nöglum. Samt er hún ekki ein þeirra sem bíður eftir að komast í skoðun til kvensjúkdómalæknisins. Hún fékk ekki miða með númeri á, eins og konurnar sem þurfa að fara eins og skot aftur út á götu til að lenda ekki í vandræðum. Að sitja og bíða í klukkutíma eftir læknishjálp af því manni sé illt í móðurlífinu? Ekki til í dæminu. Menn í leðurjökkum, nú eða íþróttagöllum, rigsa um götur rauðljósahverfisins í miðborg Stuttgart, hrópa skipanir á útlensku til kvenna í háhæluðum stígvélum og sjá til þess að þær haldi sig við efnið.

ÓLÉTT, EN EFTIR HVERN?

Mynd: www.emma.de

Konurnar sem myndu lenda í enn meiri vandræðum ef þær þyrftu að bíða lengi eftir læknishjálpinni fá því miða með númeri á hjá Sabine Constabel. Þær tékka öðru hvoru bak við hurðina með mjólkurlitaða glerinu hvort röðin fari að koma að þeim. Á næstu hæð fyrir ofan hitta þær svo Dr. Friedrich Spieth, sem skoðar vændiskonur hér á hverju fimmtudagskvöldi eftir klukkan hálfátta. Ókeypis, því hér er enginn með sjúkratryggingu og klamidía, sífillis og krónískar sýkingar í eggjastokkunum grassera.

Nicki þarf ekki að hitta Dr. Spieth í kvöld. Hún veit nú þegar hvað er að: Hún er ólétt. Hvað er hún komin langt á leið? “Góð spurning”, segir hún og brosir vandræðalega. Eftir kærastann eða kúnna? Það er erfitt að segja.

Nicki er tvítug, eða það segir hún alla vega, og kom til Stuttgart frá Ungverjalandi 2008. Hún er úr lítilli borg “mjög langt frá Búdapest”. Faðir hennar er látinn, móðirin þurfti að ala hana og tvö systkini hennar upp ein. Nicki lærði hjúkrunarfræði í hjúkrunarskóla og lauk náminu. Hún vann hins vegar aldrei sem hjúkrunarkona, enda hefði hún aðeins fengið 200 evrur á mánuði í laun í Ungverjalandi. “Það er allt erfitt í Ungverjalandi” segir hún.

Í VÆNDI HJÁ FRÆNKU

Frænka Nicki, sem rekur vændishús í gömlu miðborginni í Stuttgart, bauð litlu frænku sinni að koma að vinna fyrir sig. Nicki mætti, og fyrstu kúnnarnir hennar líka. “Það var mjög erfitt”, segir hún. Tveimur árum og mörg þúsund kúnnum síðar skuldar þessi blíðlega unga kona rekstraraðilum vændishússins þar sem hún vinnur 300 evrur. Hún borgar neflilega 100 evrur fyrir herbergiskytruna sem hún vinnur í. Á dag. Samfarir kosta 30 evrur, sem þýðir að hún þarf 100 kúnna á mánuði til þess eins að geta borgað leiguna.

Og núna er Nicki ólétt, eftir Guð má vita hvern. Hún vill eiga barnið. Og hætta, einhvern veginn, í gömlu miðborginni. Hún veit ekki enn hvernig hún ætlar að fara að því. “Ég ætla að tala við Sabine um það”.

Sabine Constabel hefur ekki enn tíma til að setjast niður og spjalla. Það er í mörg horn að líta hjá félagsráðgjafanum. Klukkan er hálfníu og mikil traffík í La Strada. Athvarfið er rekið af samfélagsþjónustu kaþólsku kirkjunnar í Stuttgart, Caritas, og er opið eftir klukkan sex fjögur kvöld í viku. Teymi sjálfboðaliða og félagsráðgjafa hlynnir að konunum og veitir þeim það sem þær vantar helst: Máltíð eða heitt te, smokka eða lyf, sturtu eða þýskunámskeið. Eða tuskudýr. Constabel setur kassa með tuskuböngsum, öndum og hérum fram þetta kvöld sem önnur. “Þessi kassi tæmist alltaf fyrst”, segir hún.

Einu sinni í viku kemur nuddkona í sjálfboðavinnu. “Konurnar eru jú aldrei snertar á eðlilegan hátt”, útskýrir Constabel. “Nudd hjálpar þeim að halda sambandi við líkamann”. Þó “það sé náttúrulega ekki beint eftirsóknarvert í þessu starfi” bætir hún svo við, kaldhæðin að vanda. Vilji kona hætta í þessu starfi, sem krefst þess að hún tékki út úr eigin líkama, er Sabine Constabel til hjálpar reiðubúin. Hún hefur starfað við þetta í 20 ár á vegum Heilbrigðisnefndar Stuttgart, og veit að það er nánast ómögulegt fyrir konur að komast úr vændi einar og óstuddar.

Nú stendur hún, ljóshærð í svörtum kjól og gerðarlegum stígvélum, innan við afgreiðsluborðið og skenkir tveimur svarthærðum konum heimalagaða minestrone-súpu. Þegar þær tvær eru búnar að háma í sig súpuna og meðlætið yfirgefa þær La Strada með poka fullan af samlokum og ávöxtum. Nesti fyrir nóttina, eða fyrir samstarfskonur sem gátu ekki brugðið sér sjálfar í athvarfið.

Tvær ungar konur í viðbót koma og biðja um miða með númeri, sú þriðja kemur inn með tannpínu og vill fá verkjalyf, sú fjórða stendur við afgreiðsluborðið og vill hvorki kex né rúnnstykki heldur biður í sífellu um “Gell!”. “Hvað meinarðu?”, spyr Constabel. “Gell!” endurtekur unga, svarta konan, sem greinilega hefur ekki stóran orðaforða, og bendir á skúffu. “Já auðvitað,” segir félagsráðgjafinn og nær í eina túbu af sleipuefni. “Þarftu líka smokka?”, spyr hún. Konan hristir höfuðið og fer.

Constabel lítur ofan í kassann með tuskudýrunum. Hann er tómur. “Sabine, nennirðu aðeins að koma?”, er kallað úr eldhúsinu. Það gæti orðið einhver bið á að hún nái að setjast niður með Nicki til að spjalla.

LÖGLEIÐING OG FRJÁLST VÆNDI

Ólétta er hluti af lífinu í La Strada. Samkvæmt tölum Spieth læknis komu 40 ófrískar konur til hans árið 2010, þ.e. ein á viku að meðaltali. “Þær vinna án smokka og nota engar getnaðarvarnir” segir Sabine Constabel. Þessar tölur koma henni þannig ekki á óvart – reyndar kemur fátt henni á óvart lengur eftir tveggja áratuga starf með vændiskonum. Síst af öllu mantran um frjálsa vændið, sem er fyrst og fremst haldið á lofti af stjórnmálamönnum og -konum á vinstri/rauða og græna vængnum.

Constabel er reyndar hætt að furða sig á því að mannfyrirlitningin og ofbeldið, sem á sér stað í götunum og húsasundunum allt um kring, hafi verið normalíseruð með lögleiðingu fyrir tíu árum síðan. Fyrst um sinn gat hún engan veginn skilið að öll opinber umræða síðan vændisumbótalögin (Prostitutionsreform) voru sett árið 2001 skuli skauta yfir það sem hún, félagsráðgjafinn, sér á hverjum einasta degi: Að konurnar og stúlkurnar í La Strada fyrirlíta starf sitt og eru sér vel meðvitaðar um að það gerir þær veikar á bæði líkama og sál.

Mynd: www.emma.de

“Eins og ég segi alltaf, þetta er nútíma þrælahald”, segir Helga Beck, ein af 30 sjálfboðaliðum sem manna La Strada. Hún er illborgari (Wutbürgerin vs. Gutbürgerin, góðborgari vs. illborgari), ef svo má að orði komast. Ekki einasta er hún ill út í nýju, umdeildu lestarbygginguna í Stuttgart, heldur er hún líka fokill út í vændiskaupendur sem “nýta sér neyð kvennanna”. Þessi sjötuga kona ólst upp í stríðinu og veit því mætavel hvað neyð er; hún veit það líka vegna þess að hún bjó lengi á Spáni og hefur því heyrt sögur fjölmargra kvenna frá Ekvador og Kólumbíu sem hafa endað á að leita sér hjálpar á La Strada. “Við erum eina athvarfið sem margar þessara kvenna eiga”, útskýrir Beck. Þess vegna fer hún, eftirlaunaþeginn, með þegar einhver kvennanna þarf að mæta fyrir rétt, eða heimsækir þær á sjúkrahúsið. Hún er líka ill þegar hún, sem sjálf á son, lýsir upplifun Rómakvenna sem eru gerðar út í vændi af bræðrum sínum og feðrum. “Konurnar eru meðhöndlaðar eins og úrgangur af sínum eigin fjölskyldum og eru svo látnar sjá fyrir körlunum!”.

“Ef fólk hefði haft áhuga á að kynna sér raunveruleikann hefði vændisumbótafrumvarpið aldrei verið samþykkt”, segir Constabel með sannfæringarkrafti. “En í sjónvarpinu eru bara lobbíistar, eða vændiskonur sem fá 500 evrur fyrir að mæta og lýsa hvað þeim finnist vændi æðislegt”, heldur hún áfram. “Konurnar okkar hér hafa hvorki krafta né tíma til að mæta í spjallþætti. Þær þurfa að einbeita sér að því að lifa af.”

AÐ LIFA VÆNDIÐ AF

Rósa lifði af, varla samt. Hún er líka frá Ungverjalandi og ólst upp á munaðarleysingjahæli. Þegar hún var 16 eða 17 ára gömul kom kona og borgaði hælinu fyrir Rósu. Þessi kona og maðurinn hennar létu engan tíma fara til spillis: Á 18 ára afmælisdag Rósu fóru þau með hana á diskótek þar sem einn gestanna tók hana traustataki. “Ég grét”, segir hún og strýkur fingrinum frá augnkróknum yfir kinnina. “En hann sagði: Ég er búinn að borga fyrir þig!”. Þetta var fyrsta skiptið hennar. Þau urðu mörg fleiri, og barsmíðarnar líka, árum saman. “Sjáðu, ég var barin hér” segir hún og bendir á ör á enninu.

Þegar hún var tvítug varð Rósa ólétt. Hún þurfti að fara aftur að vinna um leið og hún var búin að fæða og þegar hún kom til baka af götunni var barnið horfið. Önnur hjón keyptu hana og píslarvættið hélt áfram. Hún var 33 ára þegar hún flýði og húkkaði sér far til Þýskalands. Hún talaði ekki orð í þýsku og endaði í gamla miðbænum í Stuttgart.

Það vildi Rósu til happs að hún var tekin einn dag án farmiða í lestinni og dæmd til samfélagsþjónustu sem hún fékk að inna af hendi í La Strada þökk sé skynsömum dómara. “Ég er alveg ónýt. Má ég vinna hjá þér?”, spurði Rósa Sabine Constabel, sem tók málin í sínar hendur. Fyrir stuttu fékk Rósa sína fyrstu alvöru vinnu, í eldhúsinu á McDonalds.

Mynd: www.emma.de

Þegar maður horfir á þessa litlu, áköfu, elskulegu konu með ógreitt hárið smyrja brauð og skenkja te, og hlustar á hana lýsa hryllingnum á bjagaðri þýsku, er ekki auðvelt að ímynda sér hvernig mennirnir sem borguðu fyrir að láta hana þjónusta sig hugsa. Hvernig þeir tikka. En svoleiðis menn eru ekki einasta til; þeir eru margir. Og það eru margar konur eins og Rósa í boði fyrir þá.

Af vændiskonunum 3500, sem eru opinberlega skráðar sem slíkar til starfa í Stuttgart, eru nærri 80% útlendingar, samkvæmt tölum frá lögreglunni. Þar af eru tveir þriðju hlutar frá löndunum sem eru nýgengin í ESB (neuen Beitrittsländer). Á toppi listans árið 2010 eru Rúmenía og Búlgaría, en þaðan koma nærri helmingur þeirra 854 kvenna sem voru nýskráðar árið áður. Eitt hundrað konur voru frá Ungverjalandi. Flestar þessara kvenna eru Rómakonur – þær fátækustu af þeim fátæku, þær sem eru lægst settar bæði innan samfélagsins sjálfs og innan sinna eigin fjölskyldna. Oft eru þessar konur, sem eru fluttar í rútuförmum til Þýskalands til að vinna í vændi, bæði ólæsar og kunna ekki orð í þýsku og eru þannig algerlega upp á náð og miskunn dólganna komnar. Og ekki bara í Stuttgart.

FAST VERÐ - ÓTAKMÖRKUÐ ÞJÓNUSTA!

Ríkislögreglustjórinn í Þýskalandi hefur einnig staðfest mikla aukningu á fjölda kvenna frá þessum löndum í vændi í Þýskalandi síðan ESB var stækkað til austurs. Þetta má lesa í skýrslunni “Mennskar neysluvörur – Mansal í Þýskalandi” (Ware Mensch – Menschenhandel in Deutschland – fannst því miður ekki á internetinu (innsk. þýðanda)): “Þær eru oft við slæma heilsu og margar eiga að baki sögu um kynferðisofbeldi. Ekki ósjaldan bjóða þær upp á óvarðar samfarir fyrir gjafverð”. Sabine Constabel tekur undir þessi orð. “Konurnar gera hvað sem er fyrir 10 evrur. Þær fá sjálfar að halda kannski 200 evrum af því sem þær skaffa á mánuði. Þær senda helminginn af því til fjölskyldunnar heima fyrir. Sjálfar eru þær oft svangar”.

Þær eru líka Rómakonur, konurnar sem vinna í tilboðs (Flatrate)-vændishúsunum sem hafa sprottið upp um allt Þýskaland síðan 2009. Eitt svoleiðis er í einungis 10 km fjarlægð frá La Strada, í Fellbach. Hummer-risajeppar rúntuðu um helstu innkaupagötur bæjarins og auglýstu píkur á tilboði: “Fyrir 70 evrur á daginn, 100 á kvöldin, færðu ótakmörkuð afnot af öllum þeim konum sem þig lystir, eins oft og þú vilt, hvernig sem er!” Tilboðið náði yfir allt kynmakarófið, frá samförum í endaþarm, gangbang og yfir í “náttúruleg” munnmök, þ.e., án smokks.

Dagblöðin í Stuttgart fluttu fréttir af því að “búlgarskir dólgar” hafi “smalað saman miklum fjölda kvenna í byggðum Rómafólks í Rúmeníu eða Búlgaríu” en það stöðvaði ekki marga frá því að fara og nýta sér þetta kostaboð. Lögreglan áætlar að um 1700 kúnnar hafi heimsótt vændishúsið fyrstu helgina sem það var opið.

Stormur vandlætingar fór af stað eftir opnunina en ótrúlega stuttu síðar mátti lesa í blöðunum að konurnar í píku-klúbbunum skildu ekkert í þessum látum, að Flatrate-vændishúsin væru bara “fínn vinnustaður”. Teymið á La Strada getur ekki annað en lýst yfir undrun sinni á því hve barnalegir blaðamennirnir eru, því þær vita hvernig er í raun í pottinn búið: Nokkrar kvennanna úr píku-klúbbnum komu í ofboði í La Strada og sögðu frá því hvað það væri nú “fínt” að þjónusta alla þessa kúnna. “Þær sögðu að eftir þann þriðja fyndu þær ekkert lengur”, segir Sabine Constabel. “Þær aftengja sig því sem er að gerast.”

Þrátt fyrir það gat lögreglan ekki stöðvað hina ömurlegu starfsemi í píku-klúbbnum. “Málum er þannig háttað að samkvæmt lögum dagsins í dag getum við ekkert aðhafst”, var sagt. Á endanum báru yfirvöld fyrir sig “skorti á hreinlæti”, handtóku “framkvæmdastýruna” rúmensku fyrir skattsvik og lokuðu klúbbnum. Annars staðar fengu Flatrate-húsin að halda áfram starfsemi. “Við höfum enga lagalega heimild”, sögðu yfirvöld í Wuppertal og í Berlín.

Seinni hluti greinarinnar.

Lesa meira »

Líf kvenna - lög karla

Höfundur: Anna Bentína Hermansen

Lagaákvæði um kynferðisbrot eru í XXII. kafla hegningarlaga frá 2007.  Þeim má skipta í fjóra flokka í samræmi við mismunandi hagsmuni. Sameiginlegt með þeim öllum er að þau varða kynfrelsi fólks á einhvern hátt og er ætlað að veita athafnafrelsi á því sviði vernd.  Þau fjalla með öðrum orðum um að vernda þá sem brotið er á og sækja þá til saka sem brjóta á brotaþola.

Mynd af http://venturegalleries.com

Á undanförnum áratugum hafa verið gerðar ýmsar rannsóknir erlendis og á Íslandi sem veita upplýsingar um hvernig kynferðisbrot og önnur ofbeldisbrot bitna á konum og börnum.  Meðal annars gerði dómsmálaráðaneytið  árið 1989 rannsókn á nauðgunarbrotinu og hvernig meðferð nauðgunarmála væri sinnt í refsivörslukerfinu (1).  Einnig hafa verið gerðar rannsóknir á orsökum, umfangi og afleiðingum heimilisofbeldis og annars ofbeldis gegn konum og börnum og meðferð slíkra mála hjá lögreglu og dómskerfinu.  Í þessum pistli fjallaði ég um þann óbærilega léttleika kynfrelsis sem brotaþolar kynferðisofbeldis mæta. Þar vísaði ég til þess að lögin yrðu ekki til í einhverju hlutlausu tómarúmi heldur mótist og breytist í gagnkvæmum tengslum við samfélagið, þar sem reglulega koma fram tillögur til breytinga á einstökum lagaákvæðum og að sama skapi mótstaða gegn slíkum breytingum.

Brynhildur G. Flóvenz lögfræðingur og dósent við lagadeild Háskóla Íslands segir í grein sinni "Um rétt og kynferði" að rétturinn hafi lengst af verið mótaður af körlum. Karlar settu lögin og túlkuðu þau, til skamms tíma í krafti 100% kynjakvóta.  Áhrifin urðu þau að reynsla og lífsviðhorf karla voru lögð til grundvallar í réttinum.  Íslenskur réttur er nú að mestu leyti kynhlutlaus og kynferði er almennt ekki gefið neitt vægi í réttinum. Það þýðir þó ekki að rétturinn geti ekki haft mismunandi gildi og áhrif á kynin (2). Ef við skoðum lagaákvæði kynferðisbrota á Íslandi út frá sögulegu samhengi er ljóst að miklar breytingar hafa átt sér stað sem eru í takt við breytt umhverfi og aukna þekkingu.

Sögulegt samhengi lagaákvæða

Ragnheiður Bragadóttir prófessor í lögum við Háskóla Íslands fjallar um íslenskan rétt í sögulegu samhengi í bók sinni Kynferðisbrot.  Þar kemur fram að frá þjóðveldistímanum 930-1262, er getið um refsingu fyrir að hafa samræði við konu utan hjúskapar. Skipti þá ekki máli hvort konan var ógift eða ekki.  Engu skipti hvort samræðið væri með eða móti hennar vilja.  Á þessum tíma var litið á konur sem hluta af ættinni og í brotinu fólst misgerð við ætt þeirra fremur en þær sjálfar.  Hefna mátti fyrir nauðgun og framkvæmd refsinga var í höndum einstaklinganna sjálfra.

Í Jónsbók sem var lögtekin árið 1281 og gilti í margar aldir, var óbótarmál að taka konu nauðuga ef það voru tvö lögleg vitni fyrir því að það væri satt. Ef engin vitni voru en konan sagði samdægurs frá nauðguninni áttu 12 menn að dæma um hvort hún segði satt (3). Árið 1564 kom Stóridómur síðan til skjalanna. Hann fjallaði um skírlífisbrot, sifjaspell, hórdóm og frillulifnað.  Dönsku lögin voru lögfest á Íslandi 1838, samkvæmt ákvæðum kynferðisbrota var það nauðgun, þegar karlmaður þröngvaði konum með ofbeldi til samræðis gegn vilja hennar. Brotið taldist ekki fullframið fyrr en maðurinn hafði sáðlát. Samkvæmt orðalagi ákvæðisins verndaði það aðeins skírlífar konur, ekkjur og giftar konur og unnt var að náða brotamanninn ef hann kvænist konunni sem hann hafði nauðgað. Ekki nutu því allar konur réttarverndar.  Verndarandlag brotsins var hjónabandið og fjölskylda en ekki konan sjálf.

Hegningarlögin 1869 höfðu ennþá í forgrunni brot gegn skírlífi sem vernda áttu helgi hjónabandsins. Þar voru ákvæði fyrir hór, blóðskömm, hneykslanlega sambúð, samræði gegn náttúrulegu eðli og að hafa atvinnu sína af lauslæti. Ákvæðin miðuðu að takmörkuðu leyti að því að vernda einstaklinginn gegn kynferðisbroti og ef það var gert voru það eingöngu konur og stúlkur sem nutu verndar (4). Árið 1940 tóku ný hegningarlög gildi með þeim breytingum að ekki eru lengur í lögum ákvæði um hór, hneykslanlega sambúð og samlíf gegn náttúrulega eðli. Enn var eingöngu hægt að nauðga konum og stúlkum og héldu þessi lög fram til ársins 1992 þegar breytingar voru gerðar á ákvæðum hegningarlaga um nauðganir. Þá urðu ákvæði kynferðisbrotalaga kynhlutlaus og gert var ráð fyrir því að karlmanni gæti líka verið nauðgað.

Í þessu stutta yfirliti sést að ákvæði um kynferðisbrot hafa í gegnum tíðina verið í sífelldri endurskoðun, rétt eins og önnur lagaákvæði. Síðasta heildarendurskoðun ákvæða um kynferðisbrot varð með lögum nr. 61/2007. Hugtakið nauðgun var þar rýmkað verulega með það að markmiði að það nægði til þeirra tilvika þar sem kynmök færu fram án samþykkis þolanda, enda er skortur á samþykki til kynmaka grundvallarskilyrði svo verknaður teljist nauðgun. Samkvæmt Ragnheiði Bragadóttur lagaprófessor við Háskóla Íslands, er aðalatriði kynferðisbrots að brotið hefur verið gegn sjálfsákvörðunarrétti og kynfrelsi. Í samræmi við það sjónarmið var með lögum nr. 61/2007 dregið úr áherslu á verknaðaraðferðir og megináherslan lögð á að brotin felist í kynmökum við þolanda án samþykkis hans (5).

Út frá hefðbundinni lögfræði (pósitívisma) er litið á lögin sem kynhlutlaus og þau hafin yfir aðra samfélagslega þætti. Allt frá 19. öld hefur viðkvæðið verið að allir ættu að vera jafnir fyrir lögum og með því að beita aðferðum raunvísindanna væri unnt að ná markmiðinu um réttlátt samfélag. Vísindaleg þekking með trú á hlutlægni og nákvæmni varð grundvöllur sannleikans. Raunhyggja hefðbundinnar lögfræði (pósítivismi) var ríkjandi stefna í flestum fræðigreinum á síðustu öld. Samkvæmt þeirri stefnu eru lögin virt sem sjálfstæð, afmörkuð og aðskilin frá öðrum fræðilegum skýringum og sjónarmiðum. Lögin voru samkvæmt þessu ávallt í samræmi við siðferðishugmyndir samfélagsins og því voru mannréttindasjónarmið um siðferði eða félagslegar skýringar um eðli og áhrif laga í samfélaginu þeim óviðkomandi enda ávallt í samhljómi (6). Með því að gera lögin sjálfstæð og óháð, týnist hinn samfélagslegi veruleiki. Það sem er skráð í lagaákvæði er ekki endilega uppspretta raunveruleikans eða sjálfkrafa til í þeim veruleika. Eins og sést á þessu sögulega yfirliti hefur lagaumhverfi breyst í takti við samtíma sinn. Ákvæðin endurspegla ríkjandi viðhorf sem hvíla oft undir merkjum hlutleysis en endurspegla allt annan veruleika.

Er það hlutlaust mat að skilgreina ofbeldi eingöngu út frá líkamlegum áverkum þegar rannsóknir sýna að konur bregðist öðruvísi við líkamlegu ofbeldi en karlar og berjist ekki á móti? Er þá ekki til annars konar ofbeldi? Eða er það minna alvarlegt? Konur bregðast öðru vísi við ofbeldi en karlar, þær lamast yfirleitt af ótta. Þó að þær bregðist ekki við eins og karlar mundu líklega gera í svipuðum aðstæðum, þýðir það ekki að þær bregðist rangt við. Réttarkerfið setur kynferðisafbrot í flokk með alvarlegustu brotum samfélagsins. Sagt hefur verið að árangur réttarkerfisins í kynferðisbrotamálum felist ekki í fjölda ákæra eða sakfellinga. Þvert á móti sé ekki hægt að hugsa sér meiri árangur af dómsýslunni en að saklaus maður sé sýknaður af ákæru. Sex sakfellingar í nauðgunarmálum að meðaltali á ári, þýðir sem sagt að þeir 118 einstaklingar sem leituðu til Neyðarmóttöku nauðgana og 288 einstaklingar sem leituðu til Stígamóta árið 2011 vegna nauðgana, hafi líklega flestir verið að ljúga? Eða virkar réttarkerfið eingöngu fyrir þá einstaklinga sem berjast kröftulega á móti?



Tafla: Kynferðisbrot (194. - 198. gr. hgl.)


(1) Skýrsla nauðgunarmálanefndar. Útgef. Dómsmálaráðuneytið. Reykjavík 1989

(2) Brynhildur G. Flóvenz. Um rétt og kynferði. Rannsóknir í félagsvísindum v. lagadeild. Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands 2004.

(3) Jónsbók, Mannhelgi, 2. Kap. Bls 39

(4) Lagasafn handa alþýðu (1887), bls 185

(5) Ragnheiður Bragadóttir 2011. Refsingar fyrir kynferðisbrot gegn börnum í Hinn launhelgi glæpur. Háskólaútgáfan. Reykjavík.

(6) Brynhildur G. Flóvenz. Um rétt og kynferði. Rannsóknir í félagsvísindum v. lagadeild. Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands 2004.

Lesa meira »

Um feðraveldið í vöggu evrópskrar menningar

Höfundur: Þorsteinn Vilhjálmsson

Margir kippast við þegar þeir sjá orðið feðraveldi. Partur af þessu kann að vera afleiðing af þeirri einstaklingshyggju sem hefur tekist að taka mörg félagsfræðileg hugtök úr sambandi; fólki finnst að það að segja að samfélagið sé X þýði að allir einstaklingar innan þess samfélags séu X. Eitt leiðir hinsvegar alls ekki af öðru.

En þrátt fyrir þetta er furðulegt hversu margir afneita eða misskilja hugtakið feðraveldi. Maður þarf ekki að hafa lært neinar félagsfræðilegar kenningar til að átta sig á því hvað er átt við með því - en maður þarf að hafa lært einhverja sögu. Ég vil reyna að útskýra hvað feðraveldið er með því að taka dæmi af einu samfélagi sem ég rannsaka í námi og er jafnframt yfirleitt stillt upp sem einhverskonar evrópsku fyrirmyndarsamfélagi, samfélagi fornrar dýrðar sem okkur væri gott að rata til aftur.

Í Aþenu til forna (3., 4. og 5. öld f. Kr.) var gríðarleg áhersla lögð á borgararéttindi einstaklinga. Þetta skýrist mikið til af því að þátttaka í aþenska lýðræðinu, þeirri frægu uppfinningu, takmarkaðist við karlmenn með borgararéttindi; þetta þýddi að bæði konur, útlendingar (þ.e. þeir sem ekki gátu rakið ættir sínar til aþenskra fjölskyldna) og þrælar voru útilokaðir frá öllum pólitískum réttindum. Þegar hvað flestir bjuggu í Aþenu nutu á að giska 30.000 karlmenn lýðræðisins: Þeir drottnuðu þarmeð yfir meira en hundrað þúsund réttindalausum Aþeningum.

Til að tryggja að þessi pólitísku réttindi lentu örugglega í fáum útvöldum höndum voru því sett afar ströng lög um borgararéttindi: Maður þurfti að vera kominn af tveimur réttbornum aþenskum borgurum, sem báðir voru komnir af öðrum tveimur réttbornum aþenskum borgurum, til að geta tekið þátt í lýðræðinu. Þegar svo er við komið verður gríðarlega mikilvægt að tryggja að börn séu réttfeðruð; annars er framtíð barnanna í rúst. Aðferðin til þessa var einföld: Að loka konur inni.

Í grískum húsum var það venjan að hafa tvær hæðir eða allavega tvö aðskilin rými í húsinu: eitt var setustofa og híbýli fjölskylduföðursins; þetta rými kallaðist andron (af aner, andros: karlmaður), en hitt (oft á efri hæð) var aflokað fyrir eiginkonu hans og ambáttir, og kallaðist gynaikeion (af gyne, gynaikos: kona.) Kvenrýminu var sérstaklega stillt þannig upp að konan gat ekki komist út úr húsinu óséð, og hjá fjölskyldum sem höfðu efni á var þræl komið fyrir við dyr hússins til að gæta þessa. Eini karlmaðurinn sem konan fékk að hitta var eiginmaður sinn.

Eiginmanninum var hinsvegar frjálst að beina kynferðislegum áhuga sínum hvert sem hann vildi, svo lengi sem það voru ekki eiginkonur annarra. Til er fræg lýsing á afnotum kvenna frá Aþeningi til forna, þar sem segir að aþenskir karlmenn hafi „vændiskonur til að njóta þeirra, hjásvæfur til að þjónusta líkamann dags daglega, og eiginkonur til að eignast skilgetin börn með og standa traustan vörð um heimilið“ (Dem. 59.122). Með hjásvæfunum er líklegast átt við ambáttirnar á heimilinu.

Sjálfar eiginkonurnar voru oft giftar um 13 ára aldurinn eiginmönnum á bilinu 18-19. Með þeim fylgdi svo veglegur heimanmundur, sem þær sjálfar áttu aldrei neitt í; fyrir giftingu tilheyrði hann föður hennar eða bróður, eftir giftingu eiginmanni hennar. Þessir karlmenn báru ábyrgð á konunni hverju sinni, og kallaðist sú staða kyrios (drottinn eða meistari). Ef eiginmaðurinn dó gat konan ekki erft eða tekið við heimanmundinum: Honum var dreift milli karlkyns afkomenda ef þeir voru fyrir, en ef svo var ekki var konan gift aftur eins fljótt og hægt var. Ef hún var ekki lengur giftileg (orðin eldri en þrettán), var það algengt að einhver nákominn ættingi hennar giftist henni - til halda heimanmundinum innan fjölskyldunnar. Ella var konan boðin upp til giftingar opinberlega, á þinginu, hæstbjóðanda. Áherslan á að halda eignum frá konum var ótrúlega hörkuleg.

Nauðgunarlög Aþenu voru einnig stórmerkileg. Konur gátu ekki kært eða flutt mál fyrir dómstólum; sá sem varð að sjá um það var kyrios hennar, sem kærði fyrir sína hönd, ekki hennar. Að nauðga konu var ekki talið snerta hana sérstaklega, en var árás á heiður eiginmanns hennar eða föður; eftir því var refsað. Nauðgun var heldur alls ekki talið neitt sérstaklega alvöruþrungið umræðuefni. Grísku Nýju gamanleikjunum svipar furðu mikið til nútíma farsa um samskipti kynjanna, með einni undantekningu: Plottið hverfist oftar en ekki um það að ungur maður nauðgar ungri stelpu, sem skapar einhverja flækju, sem svo leysist með að ungi maðurinn giftist þeirri sömu stelpu. Hlutverk stelpunnar í leikritinu er yfirleitt þögult. Ég endurtek að þetta voru gamanleikir. Varla þarf að taka það fram að konur fengu ekki að horfa á leikrit í Aþenu.

Þessi kúgun kvenna gekk þvert á allar stéttalínur: Konur hinna ríkustu borgara voru alveg jafn, ef ekki enn frekar, kúgaðar og konur hinna fátækustu. Um konur útlendinganna eru nær engar heimildir til. Eins og sést miðaðist allt líf kvenna við föðurinn: Þær lutu föður sínum sem börn, voru gefnar af honum öðrum manni, sem þær áttu svo að gera að föður, og lúta honum þar eftir. Þessir sömu feður fóru svo með öll pólitísk völd, og þeir beittu þessu föðurlega yfirvaldi á bæði þrælana, útlendinganna innan borgarinnar og nýlenduþegna sínar í þeirri spektakúler kúgunarorgíu sem var hið aþenska lýðræði.

Aþena er sérstök, en ekki svo sérstök. Aðstæður kvenna í Evrópu fóru batnandi, en afar, afar hægt, og það er ekki hægt að tala um neina byltingu í þeim efnum fyrr en tiltölulega nýlega. Og það er magnað. Á þessum tíma sem við erum að tala um gjörbreyttist pólitískt landslag Evrópu oft og mörgum sinnum, skipti um trú, skipti um siði og stjórnarfar. En alltaf var konan eign föður síns, eða föður barna sinna, í öllum stéttum. Þetta er feðraveldið.

Síðan hefur kvenfrelsisbaráttan skilað ótrúlegri breytingu sem er raunar, þegar öllu er á botninn hvolft, það langmerkilegasta við vestrænt nútímasamfélag. En þessar þúsundir ára af sögu, af sama kúgunarskipulagi feðranna, er ekki eitthvað sem er hægt að kollvarpa algjörlega á nokkrum áratugum: Enn eimir eftir af þessu, enda varla við öðru að búast. Þess vegna er enn talað um feðraveldi í okkar samfélagi í dag, en þá í merkingunni leifar þess.
Í ljósi sögunnar hlýtur það að teljast afskaplega skiljanlegt af hverju hugtakið er enn í notkun - fornrar sögu sem og nýrrar, því kvenréttindi geta sannarlega gengið afturábak og feðraveldið styrkst á ný; sem augljós dæmi má taka umbreytingu Weimar-lýðveldisins þýska í ofurfeðraveldið Þriðja ríkið, umbreytingu spænska lýðveldisins í kaþólskt ríki Francos, eða jafnvel glænýjar tilraunir Repúblíkana í Bandaríkjunum til að snúa kynlífsbyltingunni við í lagasetningu einstakra ríkja.

Vegna alls þessa notum við orðið feðraveldi, og höfum fullan rétt á því.

Lesa meira »

Óbærilegur léttleiki kynfrelsisins

Höfundur: Anna Bentína Hermansen

Kynfrelsi er frelsi hverrar manneskju til að ákveða hvort og hvenær hún vill taka þátt í kynferðislegum athöfnum. Samkvæmt Pan American Health Organization (PAHO) sýna nýjustu rannsóknir á kynverund (e. sexuality) að hún sé undirstöðuþáttur í mannlegri tilveru. Kynverundarréttindi (e. sexual right) eigi því að vera hluti af grundvallarréttindum hvers einstaklings.

Í skýrslu PAHO er því haldið fram að möguleikar manneskjunnar til þess að sinna þessari grunnþörf sinni á heilbrigðan hátt séu háðir því að kynverundarréttur eða kynfrelsi hennar sé virt og viðurkennt. Mikilvægt er að hver manneskja fái að tjá kynverund sína til þess að hún geti blómstrað án þess að eiga hættu á að verða fyrir áreiti sem heftir hana sem kynveru. Kynverundarréttur er algild mannréttindi, grundvölluð á eðlislægu frelsi, virðingu og jafnrétti allra manna[1].

Til að tryggja að einstaklingar þrói heilbrigða kynverund og almenna velferð, verður að viðurkenna og verja kynverundarrétt hvers einstaklings.  Ábyrg kynhegðun einkennist af sjálfstjórn, gagnkvæmni, heiðarleika, virðingu og samþykki. Hún veldur ekki skaða, tjóni, undirokar ekki eða vanvirðir, ráðskast ekki með eða brýtur á rétti annarrar manneskju eða mismunar henni.

Samkvæmt Hjördísi Hákonardóttur, fv. hæstaréttardómara, tengist kynfrelsi réttinum til að ráða yfir eigin líkama. Að hennar mati þarf slíkur réttur að samræmast sjálfsvirðingu manna og þeim grundvallarrétti að þurfa ekki að þola ólögmætar þvinganir[2]. Ekki tilgreinir hún að það þurfi að beita ofbeldi til þess að þvingunin teljist ólögmæt og einnig beinir hún athygli að því að ef ólögmæta þvingunin skaðar sjálfsvirðingu manneskjunnar, þá er brotið á kynfrelsi hennar.

Stephen J. Schulhofer prófessor við Harvard-háskóla segir að þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir hafi ekki tekist að skilgreina nauðgun með viðhlítandi hætti. Fæstar skilgreiningar á nauðgun fela í sér viðurkenningu á því sem ætti að vera í forgrunni, þ.e. mikilvægi þess að vernda kynfrelsi einstaklings. Schulhofer segir að þrátt fyrir að miklar samfélagslegar og lagalegar endurbætur hafi átt sér stað á undanförnum þremur áratugum, tekst lögunum ekki enn að tryggja konum rétt til kynfrelsis. Hann telur afar mikilvægt að samfélagið hefjist handa og skilgreini hvað felist í kynfrelsi hverrar manneskju. Að hans mati eiga refsiákvæði um kynferðisofbeldi að snúast um kynfrelsi einstaklingsins sem felst í því hvort hann samþykkir að taka þátt í kynferðislegum athöfnum eða ekki.

Tvær hliðar kynfrelsis
Samkvæmt Schulhofer eru tvær hliðar á kynfrelsi sem báðar eru jafnmikilvægar. Annars vegar virka hliðin en í henni felst rétturinn til að velja hvernig, með hverjum og hvenær einstaklingur kýs kynferðislegt samneyti. Hins vegar er hin óvirka hlið kynfrelsisins sem beinist að réttinum til að geta hafnað samræði eða öðrum kynferðismökum, án þess að þurfa endilega að tilgreina ástæðu. Hann telur það vera áhyggjuefni hversu þröngan skilning lögin leggja í orðið valdbeiting og einnig hvernig lögin hafa enn ekki útfært skilgreiningu á þvingun og misnotkun trausts. Þessi lagatúlkun kemur í veg fyrir að kona geti af fúsum og frjálsum vilja samþykkt eða hafnað kynferðislegu sambandi og þegar hún hafnar því þá bregðast lögin henni með því að tryggja ekki að val hennar sé virt. Schulhofer telur að virðing fyrir kynfrelsi geri kröfu um að einstaklingur tryggi sér jákvætt samþykki. Einstaklingur brýtur á kynferðislegu sjálfræði annars þegar hann sýnir kynferðislega hegðun án þess að tryggja að hann hafi fullgilt samþykki, jafnvel þótt engum ógnunum sé beitt til að hefta val viðkomandi.

Schulhofer telur að krafa um raunverulegt samþykki myndi ekki færa sönnunarbyrðina á hendur sakbornings. Sakborningur væri aðeins fundinn sekur ef hann vissi að hann hefði ekki yfirlýst samþykki konunnar eða ef hann sýndi glæpsamlegt hirðuleysi með því að áætla að hann hefði samþykki hennar. Með því að verða að fá yfirlýst leyfi, með orðum eða gjörðum, er hægt að krefjast þess að við upphaf samfara sýni hver einstaklingur fulla virðingu fyrir sjálfræði hins með því að staldra við og kanna hvort hann hefur fullt samþykki[3].

Ég hef heyrt að sumum finnist þessi hugmynd út í hött, að hér sé verið að meina fólki að stunda kynlíf. Kynlíf sé með öðrum orðum gert ólöglegt. Það er hins vegar talsverður munur á samþykktu kynlífi og kynferðisofbeldi. Ef þú hefur ekki samþykki fyrir kynferðislegum tilburðum þínum, þá ertu að brjóta á kynfrelsi manneskjunnar og þvingað kynlíf er ólöglegt.

Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir lögfræðingur segir í kandídatsritgerð sinni „Nauðgun frá sjónarhorni kvennaréttar„, að sá greinarmunur sem gerður er á kynferðisbrotum eftir verknaðaraðferð sé óeðlilegur. Löggjöfin verði að taka mið af þeim hagsmunum sem raunverulega er brotið gegn þegar þessi brot eru framin, þ.e. kynfrelsi, athafnafrelsi og sjálfsákvörðunarrétti þolenda. Verknaðaraðferðin ætti því að vera aukaatriði en ekki þungamiðja í skilgreiningum á kynferðisbrotum[4]. Að auki er skipting kynferðisbrota út frá verknaðaraðferð birtingarmynd á ólíku vægi kynfrelsis kvenna við mismunandi aðstæður.

Líf að baki laga
Lögin verða ekki til í einhverju hlutlausu tómarúmi. Þau mótast og breytast í gagnkvæmum tengslum við samfélagið, þar sem reglulega koma fram tillögur til breytinga á einstökum lagaákvæðum og að sama skapi mótstaða gegn slíkum breytingum. Á bak við hvert lagaákvæði er saga einhvers. Textar geta ekki af sér texta eins og sjálfvirk vél. Á bak við bókstafina er líf og reynsla, oft barátta sem er blóði drifin. Í þessu samhengi þarf að skoða hvaða reynsla leggur grunninn að lagaákvæðum. Þær raddir hljóma hátt sem segja „vælið“ um karllæg lög séu uppspuni einn, runninn undan rifjum hatrammra kerlinga sem hata karlmenn. Ef við horfum framhjá kyni þess sem gagnrýnir (þar sem það skiptir engu máli, eða hvað?), þá hefur þessi gagnrýni hljómað í nokkra áratugi einkum og sér í lagi innan lögfræðinnar.

Helsta gagnrýnin sem komið hefur fram á kynferðisbrotakafla hegningarlaganna snýr að verknaðarlýsingu nauðgunarákvæðisins. Sú lýsing er sjaldan í samræmi við reynslu kvenna og hefur mun afdrifaríkari áhrif á konur en karlmenn, þar sem þær eru meirihluti þolenda. En burtséð frá þeirri tölfræði, þá er körlum líka nauðgað. Fram til 1992 var ekki hægt að nauðga karlmanni samkvæmt lögum.

Hver setur lögin?
Þorbjörg segir í ofangreindri kandídatsritgerð að lagasetningarvaldið hafi lengst af verið hjá karlmönnum. Verknaðarlýsing nauðgunarákvæðisins snýst um að of mikil áhersla sé á líkamlegt ofbeldi við nauðgun eða hótunum um það. Slík áhersla samræmist líklega betur þeim ógnunum sem karlmenn standa helst frammi fyrir. Að hennar mati virðist sem karllæg hugsun sé ráðandi í þessum málaflokki og að reynsluheimur kvenna, einkum þolenda sem vissulega geta verið af báðum kynjum, sé ekki hafður að leiðarljósi.[5] Ef að lögin myndu skilgreina að skemmdarverk væri ekki skemmdarverk nema ef notað var orf og ljár til að eyðileggja, væri nánast vonlaust að ákæra fyrir slík brot hvað þá að dæma í þeim.

Er það ásættanlegt að fæstir hafi hvata til að kæra kynferðislegt ofbeldi? Finnst okkur eðlilegt að rúmlega 70% kynferðisbrotamála er vísað frá árlega? Eru lögin að virka ef þau vernda ekki það sem þau eiga að vernda; kynfrelsi, athafnafrelsi og sjálfsákvörðunarrétt einstaklingsins? Eru lögin eins hlutlaus og þeim er ætlað að vera?

Í næstu pistlum mun ég halda áfram að reifa þessi mál, það mun ég gera með því að leita í viðurkenndar rannsóknir og sérfræðinga sem hafa tekið á þessu viðfangsefni.

Anna Bentína Hermansen

[1] Promotion of Sexual Health: Recommendation for Action. (2000). Antigua Guatemala: Proceedings of a Regional Consultation Convened by Pan American Health Organization (PAHO), World Health Organization (WHO) in Collaboration with World Association for Sexology (WAS).

[2] Hjördís Björk Hákonardóttir. (1994). „Siðferðileg verðmæti og mannasetningar“. Afmælisrit. Gaukur Jörundsson sextugur. Reykjavík: Bókaútgáfa Orators.

[3] Schulhofer, Stepehn J. (1998). „Unvanted Sex: The Culture of Intimidation and the Failure of Law.“ London: Harvard University Press.

[5] Þorbjörg S. Gunnlaugsdóttir (2005). „Nauðgun frá sjónarhorni kvennaréttar.“ Kandídatsritgerð til embættisprófs í lögfræði. Háskóli Íslands, Lögfræðideild.

Lesa meira »

Kjarni umræðunnar

Höfundur: Magnea J. Matthíasdóttir

Konur mega selja sig í vændi af því að þær ráða sjálfar hvað þær gera við líkama sinn - en þær mega ekki vera feitar af því að það er ógeðslegt.

Konur mega leigja út legið á sér í staðgöngumæðrun af því að þær ráða sjálfar hvað þær gera við líkama sinn - en þær mega ekki vera feitar af því að það er ógeðslegt.

Konur mega leika í klámmyndum af öllu tagi af því að þær ráða sjálfar hvað þær gera við líkama sinn - en þær mega ekki vera feitar af því að það er ógeðslegt.

Og já, eitt enn - konur eiga helst ekki að kæra nauðgun af því að þá er hætta á að saklaus maður lendi í fangelsi. (Feitum konum er samt örugglega ekki nauðgað af því að þær eru ógeðslegar.)

Lesa meira »

Hungurleikarnir

Höfundur: Gísli Ásgeirsson

„Þetta er líkami til að drepa fyrir“ stóð í illa þýddri grein á einhverjum netmiðli sem sýndi stælta, hraustlega, ljóssólbrúna stúlku, sem brosti við ljósmyndaranum, geislandi af þessari eftirsóknarverðu hamingju sem ku fylgja því að vera grannur og í góðu formi. Á dægurmiðlunum úir og grúir af alls konar boðskap um að koma sér í form fyrir sumarið, fyrir sundbolinn, fyrir ströndina, hvernig á að ná af sér síðustu kílóunum, koma sér upp flötum maga og sixpakk á sjö dögum og allt þar á milli. Þetta sjáum við á bleiku drottningasíðunni, hjá pjattrófum hérlendis og erlendis og undirtónninn er alltaf sá sami. Borða minna, borða ekki feitt, ekki sætt, ekki þetta, ekki hitt, þrauka undir hungurmörkum dag eftir dag, fylgjast með vigtinni, vigta ofan í sig matinn og alltaf er viðmiðið þessi eftirsótta kjörþyngd. Maður verður svangur við þennan lestur.

En allt hefur þetta tilgang. Okkar hungurleikar eiga sér stað í ræktinni, fyrir framan spegilinn, í fataverslunum, jafnvel á almannafæri þar sem maður dregur inn magann þegar búkurinn speglast í búðarglugganum. Við fylgjumst með öðrum keppendum hungurleikanna sem sýna stoltir fagurskapaðan líkama sinn, upplýsa megrunarráð, æfingar, frumsýna nýja líkamann eftir barnsburð eða meðferð og alltaf er árangurinn svo glæsilegur að sjoppulegir þátttakendur fyllast samviskubiti yfir ódýra ruslfæðinu sínu sem er besti vinur keppanna og skvapsins.

Hunguriðnaðurinn veltir hærri upphæðum en venjulegur launþegi getur reiknað út og þess vegna verður að tryggja virka þátttöku, alla vega í janúar þegar árskortin eru seld, eða á vorin þegar sumarformið skiptir öllu, og svo þegar haustar, þarf að koma sér í kjólinn eða sjá á sér tólin fyrir jólin. Enn og aftur er viðmiðið þessi tala sem er miðuð við hæð og kyn og kannski eitthvað fleira en kjarni málsins er að þorri þjóðarinnar er fyrir ofan hana og sumir svo langt að brátt stefnir í óefni. Við þessu verður að bregðast. Hamingja alþýðu manna er í húfi.

Ég hef löngum barist fyrir breyttri kjörþyngd í ræðu og riti og sé ekkert annað í stöðunni en að Alþingi taki í taumana. Ekki verður skortur á flutningsmönnum fyrir þetta þjóðþrifamál sem enginn getur verið á móti:

Frumvarp til laga 

um kjörþyngd Íslendinga.

Í fyrsta áfanga er einboðið að kjörþyngd verði hækkuð um 50%. Eftir hæfilegan aðlögunartíma verður kjörþyngdin síðan gefin frjáls, líkt og veiðar á úthafskarfa eða rækju í Djúpinu. Kjörþyngd verður sú þyngd sem maður hefur kjörið sér að vera í hverju sinni.

Ef vel tekst til og fólki tekst að slíta sig úr hlekkjum hugarfarsins, verður vísir að byltingu. Þátttaka í hungurleikunum verður valkostur, án utanaðkomandi pressu, áróðurs, heilaþvottar og allra álíka bragða sem útlitsiðnaðurinn beitir til að tryggja þátttöku. Við getum aftur orðið hamingjusamasta þjóð í heimi.

Auðvitað fylgir þessu ákveðið samviskubit. Ég finn til með miðlunum sem gera út á ótta fólks við fituna og gætu lent í mikilli efnisþurrð og hugmyndafátækt þegar heilum efnisflokki verður sturtað niður með lögum. En sú er huggun harmi gegn að hægt er að fjalla um svo undurmargt annað en útlit annarra.

Lesa meira »

Gínur og begínur

Höfundur: Sigríður Guðmarsdóttir

Begína við dagleg störf.
Mynd: wikispaces.com

Á þrettándu öld varð til trúarhreyfing kvenna í Niðurlöndum. Þessar konur voru kallaðar begínur og þær bjuggu saman í litlum og stórum kommúnum. Þær voru ekki nunnur og höfðu ekki unnið eiða um hlýðni við eina reglu, en þessi óformlegu samfélagsmynstur kvenna áttu eftir að hafa mikil áhrif á dulúðarhefðir Norður-Evrópu. Begínurnar eru eitt áhugaverðasta dæmi sem vitað er um frá miðöldum um konur sem bjuggu við sjálfstæði og myndugleika og höfðu áhrif sem enn gætir í hugarheimi Vesturlanda.
Á fimmtándu öld fundu slyngir skreðarar upp á því að búa til litlar dúkkur til að klæða föt sín í til útstillingar. Um miðja nítjándu öld voru þessar dúkkur eða gínur komnar í fulla stærð og farnar að prýða búðarglugga og uppstillingar á gólfum verslana. Þær voru fyrst búnar til úr basti, en síðan vír. Nú á dögum þekkja allir gínurnar sem blasa við okkur úr búðargluggunum. Þær eru hreyfingarlausar uppistöður fyrir söluvarning, eftirlíkingar af vexti lifandi vera (en töluvert horaðri).

Í dag birtist á síðum Fréttablaðsins bakþanki eftir Friðriku Benónýsdóttur undir nafninu „Gínurnar í glugganum“. Í greininni vísar Friðrika í nýafstaðið biskupskjör og líkir því við útstillingu gínu í búðarglugga. Friðrika segir: „Sú staðreynd að kjörið sýnir fyrst og fremst þann ásetning kirkjunnar manna að viðhalda status quo og slá um leið vopnin úr höndum þeirra sem hafa gagnrýnt kirkjuna fyrir kvenfyrirlitningu fellur í skuggann.“ Eftir að hafa þannig afhjúpað einhug og lævísi „kirkjunnar manna“ lýsir Friðrika áhyggjum sínum vegna þess hversu stutt jafnrétti kynjanna er á veg komið, nefnir klámvæðingu, kvenfyrirlitningu, og vændi, kynferðisbrot og lág laun verkakvenna. Þessar áhyggjur rammar Friðrika síðan inn með spurningu um það hvort framgangur kvenna í opinberum stöðum hafi skilað sér í raunverulegu jafnrétti kynjanna og klykkir út með þessum orðum:

Það að kona fari úr prófastsembætti í biskupsembætti hefur því miður sorglega lítið með jafnrétti kynjanna að gera. Því jafnrétti miðar ekkert áfram á meðan dætur okkar standa frammi fyrir því að verða fyrst og fremst metnar út frá kynferði sínu en ekki atgervi.

Eins og Friðrika hef ég áhyggjur af óeðlilegum launamun, ofbeldi gegn konum og kvenfyrirlitningu. Ég vil jafnrétti eins og Friðrika, ég vil að konur séu metnar fyrst og fremst út frá atgervi en ekki kynferði. En ég get ekki séð að líkingamál Friðriku af útstilltu gínunum (lesist konur í opinberum stöðum og sérstaklega hinn nýi biskup) sé þeim réttindamálum endilega til framdráttar. Til þess eru alhæfingar hennar um getuleysi áhrifakvenna of geðvonskulegar og óljósar.
Störf kvenna sem valdar eru til ábyrgðarstarfa eru ekki hafin yfir gagnrýni. Kvenkyns valdhafar þurfa að sæta aðhaldi og gagnrýni eins og karlmenn. En væntingar til þeirra eru oft mjög óljósar og niðurbrjótandi líka. Það er algengt viðkvæði þegar konur berjast fyrir auknum völdum að segja þær aðeins hugsa um eigin hag. Það er líka algengt að stilla upp valmöguleikum milli þess að kjósa hæfasta einstaklinginn eða konuna, líkt og þetta tvennt geti ekki farið saman. Og það að stimpla íslenskar valdakonur í embættismannakerfi og pólitík á einu bretti sem gluggaútstillingu er að gera þær valdlausar, að gínuvæða konur.

Fyrsti biskupinn, Ísleifur Gissurarson, var vígður árið 1056 og síðan hafa 109 aðrir karlmenn verið vígðir til að þjóna íslensku kirkjunni í kaþólskum og lútherskum sið, á hinum fornu stólum og í höfuðstaðnum. Biskupinn er sameiningartákn þjóðkirkjunnar og þetta tákn hefur í þúsund ár á Íslandi verið andlit karlmanns, tengt sögu og stað órofa böndum. Kona hefur nú verið valin sem þetta sameiningartákn. Að hreyfa við þessu tákni hefur áhrif á karllæg gildi innan kirkjunnar og vekur vonir margra um begínulegri kirkju.
Við getum leikið okkur að því að stilla begínum og gínum upp hlið við hlið sem táknum um jafnréttisbaráttu kvenna. Begínur brutu blað í kvenna-, hugmynda- og félagssögu Vesturlanda, gamlar fyrirmyndir um andstöðu kvenna og útsjónarsemi við undirskipun og kúgun. Gínur eru eftirlíkingar og varaskeifur, settar fram til að þjóna hagsmunum eigandans. Begínur og gínur eru dæmi um litróf af valdi og valdleysi, áhrif og áhrifaleysi kvenna. En miklu fleiri dæmi af valdrófi kvenna eru til vegna þess að konur eru enginn einn hópur frekar en karlmenn. Þær eiga til æðruleysi og óþol, spillingu og heiðarleika, leiðtogahæfileika og hæfileikaleysi. Sumar hafa mikil völd, aðrar sýna aðdáunarverða andstöðu við þá bása sem þeim er skipað á. Þær geta bæði verið kúgaðar og kúgarar, og þær geta haft mjög ólíkar skoðanir um það hvernig jafnrétti verði best á komið. Það er hægt að nota mörg tákn um konur sem stjórnendur. Og tákn samfélagsins skipta máli.

Hvers vegna gengur Friðrika út frá því svona fyrirfram að nývalinn biskup yfir Íslandi sé gína í glugga? Eru slíkir sleggjudómar ekki einmitt dæmi um mat á konum eftir kynferði en ekki atgervi? Eina leiðin til að gera konur myndugar sem stjórnendur er að leyfa þeim að vera stjórnendur og njóta sannmælis á við karla. Þær eru ekki hafnar yfir gagnrýni en það er óþarfi að skjóta þær niður fyrirfram af því að þær séu örugglega ekki neitt. Er ekki betra að leyfa konunni að byrja starfið fyrst?

Lesa meira »

Súkkulaðikonurnar

Höfundur: Kristín Jónsdóttir

Mynd frá http://www.lechocolatier.com/

Rannsóknir á Íslandi og á Norðurlöndum sýna víst glögglega að konur fá vægari dóma en karlar. Þetta er furðuleg staðreynd og alls ekki í anda femínískrar stefnu, þó eflaust telji ýmsir að femínistar fagni þessu.

Rannsóknirnar sýna einnig að konur taka harðar á kynsystrum sínum þegar þær sitja í dómarasæti og því hefur fjölgun kvenkyns dómara verið nefnd sem ein lausn á þessari skekkju, sem enginn virðist í raun skilja.

Ég er með kenningu um skekkjuna og ætla að kasta henni fram. Þið megið svo segja mér hvað ykkur finnst um hana, hvort hún sé gersamlega út í hött eða hvort eitthvað gæti verið til í henni. Þetta er ekki vísindaleg kenning, hún er ekki byggð á neinum rannsóknum, heldur eingöngu innsæi mínu og reynslu.

Ég geri ráð fyrir að allir viti hvað súkkulaði í leik merkir: Ungir krakkar eru t.d. stundum súkkulaði í Ólsen Ólsen og fá alls konar sénsa þar sem þeir er ekki taldir nógu þroskaðir til að geta farið algerlega eftir reglunum eða tekið ákvarðanir með seinni umferðir í huga, hugsað fram í tímann. Þetta er ágæt leið til að leyfa minni máttar að vera með og ekkert slæmt um þetta að segja svo lengi sem fólk man eftir því að herða kröfurnar jafnt og þétt. Það getur ekki verið hollt fyrir litla barnið að vera litla vanþroskaða súkkulaðið of lengi.

Ég held að því miður endurspegli þessi linkind karla gagnvart kvenkyns sakborningum á furðulegan hátt hvernig þeir, jafnvel algerlega ómeðvitað, líta í raun á konur sem hálfgert súkkulaði í lífsleiknum.
Það má jafnvel ímynda sér að þeir sjái í konum á sakabekk sínar eigin mæður, eiginkonur eða dætur og að þar sem karlar eru iðulega aldir upp við það áreiti að þeim beri á einhvern hátt að vernda konur, er í raun kannski ekki óskiljanlegt að þeir taki vægar á afbrotakonum en -körlum.

Ekki taka þessu þannig að ég sé hér með að halda því fram að þessi kynbundna skekkja í meðferð dómstóla sé enn eitt dæmið um mismunun konum í óhag. Mér skilst að einhvers staðar hafi því verið haldið fram, að einhver hafi sýtt það að „konur fái ekki sama tækifæri til betrunar“. Það er náttúrulega svo sem alveg möguleiki að þetta sé viðhorf þeirra sem líta á fangelsun sem lausn á vandamálum. Sem ég til dæmis geri ekki. Ég tel fangelsun vera birtingarmynd máttleysis yfirvaldsins og mig dreymir um fangelsislausan heim. En það væri efni í annan pistil og á allt öðrum vettvangi en hér!

Mér finnst samt full ástæða til að velta þessari skekkju vandlega fyrir sér því vissulega er það ótvírætt körlum í óhag að þeir fái harðari dóma fyrir sömu brot og konur. Það er í raun ólíðandi tilhugsun. Sem og tilhugsunin um að enn skuli karlar vera fastir í þeim fjötrum að líta á mig sem hluta af hinu veikara kyni.

Hvað varðar þá staðreynd að konur taki harðar á kynsystrum sínum en karlar, tel ég það styðja þessa kenningu mína. Þær líti þá fremur á konu á sakabekk sem jafningja sína og þurfi ekki að yfirstíga viðhorfið um veikara kynið sem eigi súkkulaðimeðferð skilda.

Lesa meira »

Basil

Höfundur:  Magnea J. Matthíasdóttir

Þegar ég var stelpa lásum við systkinin allt sem við komum klónum í en við söfnuðum Basil fursta, konungi leynilögreglumannanna, meistarans með grímurnar óteljandi. Við keyptum heftin gömul og þvæld hjá fornbókasölum sem voru farnir að þekkja grislingana með nafni og stinga undan hefti og hefti sem slæddist til þeirra. Við rifumst um hvert okkar fengi að lesa „nýtt“ hefti fyrst og meira að segja um hefti sem við höfðum lesið margsinnis áður. Við lásum af slíkri áfergju að þegar yngri kynslóðin í systkinahópnum komst á legg var ekkert eftir nema tætlur einar og þau þurftu að byrja söfnunina alveg upp á nýtt.

Mynd af http://www.dv.is/blogg/gurri/2009/10/14/
astfanginn-basil-fursti-og-fleira-stoff/

Nú er Basil fursti farinn að koma út aftur, öllum þessum árum seinna, enda þykir útgefandanum ekki veita af að fá mótvægi við ófögnuðnum „sem sífellt er boðið upp á í kvikmyndum, sjónvarpi og bókum nú til dags“ og tímabært að „fá sér pilsner sem afréttara eftir glæpasögufylleríið sem er í gangi hjá þjóðinni“. Ég fagna þessu framtaki og gleðst innilega yfir að rekast aftur á æskuvin minn, moldríka og dularfulla rússneska aðalsmanninn sem býr í píramída í Egyptalandi, innréttuðum með öllum nýmóðins græjum. Ég ætla svo sannarlega að koma mér upp nýju safni, svo fremi Vestfirska forlagið haldi útgáfunni áfram, og hver veit – kannski mætir Maðurinn með stálhnefana líka til leiks og Percy hinn ósigrandi, ef vel tekst til. Það væri nú ekki ónýtt.

Einu hjó ég samt eftir í formála að fyrsta heftinu – sem ég held svei mér þá að ég hafi náð um leið og það lenti í búðinni – og það er eiginlega tilefni þessa örpistils. Gefum útgefanda aftur orðið:

Í ævintýrum Basil fursta koma oftast fyrir í hverju hefti bæði reglulega fagrar glæpadrósir og glæpakvendi og það eru sko engir femínistar. Sonja, Soffía, lafði Ethel og Sæta Emmy, svo nokkrar séu nefndar, voru engin lömb að leika við.
(Úr formála. – Leturbreyting mín.)

Í þessu hefti, Eitraðir demantar, kemur einmitt fyrir skæð glæpadrós sem nokkuð er um fjallað, enda kona sem Basil elskaði einu sinni. Augu hennar loga gjarnan af „heift og hefndarþorsta“, hún er „djöfullegur kvenmaður“ sem hefur fallið „niður í fen lasta og svívirðinga, unz hún var sneydd allri sómatilfinningu“ (bls. 19),  og: „Það mátti með sanni segja, að mörg hundruð ára ódyggðir ættar hennar hefðu saman safnazt í sálarlífi þessarar stúlku og að hún var líkust illum anda, en ekki mennskri konu.“ (bls. 14)  Margt fleira misjafnt kemur fram um Sonju í þessu ágæta hefti og margar krassandi lýsingar á illu innræti hennar og mannvonsku og því meira flagð sem þar steig fram, því kátari varð ég.

Mikið lifandi skelfing er gaman að vita að á Íslandi er amk. einn maður sem trúir ekki slíku eðli og atferli upp á feminista. Hann sagði það sjálfur í formálanum sínum: Þessi forhertu, hefndarþyrstu og heiftúðugu glæpakvendi eru sko ekki femínistar.

Hjúkk!

Lesa meira »